Đến hẹn lại lên, mỗi năm con dân Việt Nam ta lại được những trò lố khi tranh cãi về áo dài. Người kia mặc thế kia chưa đúng. Áo dài thế kia xẻ tà, đóng nút như vậy là không đại diện Việt Nam. Nhưng tà áo dài thướt tha có thật sự mang tính truyền thống và đại diện như chúng ta nghĩ?
ÁO DÀI NGÀY NAY KHÔNG GIỐNG ÁO DÀI XƯA:
Năm xưa khi Cát Tường “Bức Tường” Lemur, vị danh họa trường Mỹ Thuật Đông Dương, người được lịch sử công nhận rộng rãi là cha đẻ của chiếc áo dài đầu tiên của người Việt. Thời bấy giờ những năm 1930s, nước ta chỉ có những trang phục như tứ thân/ngũ thân (tiền thân của áo dài) là đủ tính đại diện dẫu cho người dân lúc bấy giờ chỉ coi chúng như một bộ đồ có thể dùng hằng ngày. Chúng lâu đời và cũng không ai cải cách chúng. Lemur bấy giờ nghĩ rằng Việt Nam cần có một bộ y phục có thể mang tính đại diện đất nước, như chúng ta vẫn hay nói Hanbok của Hàn Quốc, Kimono của Nhật,… chẳng hạn.
Dẫu những cải cách tuyệt vời và mới mẻ thay, áo dài của Lemur thiết kế dường như chỉ dành cho phụ nữ An Nam. Chúng ta đọc cuốn Số Đỏ của nhà văn Vũ Trọng Phụng sẽ thấy trích đoạn sau:
“Quần với chả áo! Cái này là cái gì? À, Lời hứa! … thắt đáy, nở ngực, nở đít… phải phải! Thắt đáy, nở ngực, nở đít là Lời hứa! Hở ngực, hở tay, hở đùi là Chinh phục! Hở ngực, hở tay, hở đùi là Chinh phục! Hở đến nách và hở nửa vú là Ngây thơ!”
Vũ Trọng Phụng
Cùng với đó ở Tự Lực Văn Đoàn, ta có Trần Quang Trân, đã viết:
Lối y phục ông Lemur chế ra không có tính cách Việt Nam. Còn tính cách Việt Nam thế nào xin ngài hỏi người khác, đừng hỏi tôi. Nghĩ lan man ra, tôi công kích cả ông trời đã sinh ra người Việt Nam mà trông hình thể rõ ràng là ông ấy cắt ở mẫu người Tây một ít, ở mẫu người Tàu một ít, ở mẫu người Nhật một ít Duy chỉ có cái răng đen là Việt Nam mà thôi.
Bởi thế áo dài chưa bao giờ đại diện cho Việt Nam ở mặt “Trang Phục Truyền Thống”. Bởi lẽ, nếu chúng ta nhìn vào nguyên mẫu chiếc áo dài đầu tiên của Lemur, chúng cũng không hề giống những chiếc áo dài ta đang nhìn ngày nay:
Cho nên chúng ta đang cãi nhau về cái “truyền thống” nào trong cái nguyên gốc của Lemur? Không hề rõ, xẻ tà ra sao, thấp ngắn thế nào, nút cổ kiểu gì. Mặc nhiên, Lemur chưa bao giờ nghĩ đến chiếc áo mình thiết kế sẽ bị đem ra chế tác điêu luyện thành một kiểu áo mới mẻ đến thế, và người ta quên mất rằng tà áo dài Việt Nam đến từ cải cách Tứ Thân/Ngũ Thân, dành cho mọi giới tính, và đã có tuổi đời phải từ Phong Kiến tới tận nay.
CHÚNG TA ĐANG TRANH CÃI ĐỂ “BẢO VỆ” MỘT CÁI TRUYỀN THỐNG KHÔNG CÓ THẬT
Việc năm nào Lemur đã làm nên những chiếc áo dài đầu tiên, qua năm tháng và đổi thay của đất nước, chiếc áo dài cũng chuyển biến theo. Đối với ký ức và kiến thức của mỗi người về áo dài, chúng đều khác nhau. Có người nói rằng tà áo dài của nữ sinh là truyền thống. Nhưng thực tiễn không phải thế. Chúng ta có đang nhầm lẫn giữa “truyền thống” là thứ phổ biến do đối tượng sử dụng áo dài chủ yếu là nữ sinh và giáo viên nữ?
Áo dài, từ ngày nó mới ra đời đã vấp nhiều ý kiến phản đối, để khi song hành cùng lịch sử dân tộc, nhiều lần cải cách, như với danh hoạ Lê Phổ năm nào cũng đã từng cách tân và làm lại áo dài cùng thời kỳ. Nay, khi Việt Nam ta có nhiều NTK hơn trước, chúng ta cũng có nhiều phiên bản áo dài với những mẫu mã cầu kỳ và khác biệt. Nhưng năm nào cũng vậy, người Việt cãi nhau vì người ta mặc áo dài khác biệt.
Câu trả lời cho “khác biệt” bao nhiêu là đủ cho chiếc áo dài thật chất đến từ thiên kiến và định kiến. Người ta cãi nhau về một thứ vốn đã không hề giống với “truyền thống” ban đầu của Lemur, huống hồ chi khi hỏi thế nào là tà áo dài truyền thống thì lại càng không thể trả lời được (vì không có).
TẠI SAO ÁO DÀI KHÔNG THỂ CÓ GIÁ CAO GIỐNG ÂU PHỤC?
Câu hỏi được đặt ra với tâm thế rằng Âu Phục cũng không đại diện cho đất nước nào, cũng cần các bước may đo, chọn vải thủ công và công phu (cho những y phục may đo). Thực chất áo dài cũng vô cùng tương tự với Âu Phục, cũng có Bespoke (may đo mọi chi tiết theo ý thích và cá nhân), Make To Measure (May sẵn nhưng tinh chỉnh số đo theo cá nhân được) và Read To Wear (Đồ may sẵn). Đối với các bộ Âu Phục may đo, dùng loại vải tốt (như Zegna chẳng hạn), để thành một bộ full canvas, chủ sở hữu sẽ cần chi ít nhất 20.000.000 đồng trở lên, kể cả đến từ thợ may hay nhà mốt tên tuổi chưa lớn.
Gần đây có một vụ việc về NTK Chung Thanh Phong, khi người mua biết thông tin chiếc áo dài của thương hiệu có giá lên đến 28.000.000 VNĐ, thì chúng ta lại chê áo dài đắt và không truyền thống. Cùng lúc đó, sự khó tính lây lan đến các người dùng áo dài khác biệt khác. Câu hỏi là tại sao với Âu Phục, con số chục triệu lại xứng đáng, dù cho đến từ một hãng may chưa mấy tên tuổi? Phải chăng chúng ta luôn nghĩ cái gì ngoại thì phải đắt dù cho tay nghề là người Việt may? Vì sao áo dài không thể có chỗ đứng của riêng mình ở phân khúc giá cao cấp hơn, nếu như chúng vốn được quan niệm “đại diện Việt Nam” đến thế.
Khi nào thì chúng ta sẽ tự hào về áo dài như cách người Anh tự hào về Âu Phục của họ? Dù cho Vest và Jacket chẳng phải quốc phục của người Anh.
Và áo dài cũng không phải quốc phục Việt Nam.
